Η Μεταμόρφωση του Κυρίου
Η φανέρωση της θείας δόξης και η προοπτική της θεώσεως
Του Γεωργίου Λ. Οικονόμου
Η εορτή της Μεταμορφώσεως του Κυρίου, που η Εκκλησία μας πανηγυρίζει στις 6 Αυγούστου, αποτελεί μία από τις λαμπρότερες Δεσποτικές εορτές του λειτουργικού έτους. Δεν πρόκειται απλώς για την ανάμνηση ενός θαυμαστού γεγονότος της επίγειας ζωής του Χριστού, αλλά για μία κορυφαία αποκάλυψη του μυστηρίου της θείας Ενανθρωπήσεως. Στο όρος Θαβώρ ο Χριστός φανερώνει στους μαθητές Του τη δόξα της θεότητός Του, προετοιμάζοντάς τους για το εκούσιο Πάθος και την Ανάστασή Του, ενώ ταυτόχρονα αποκαλύπτει τον προορισμό κάθε ανθρώπου: την ένωση με τον Θεό διά της χάριτος.
Το γεγονός της Μεταμορφώσεως περιγράφεται από τους (Συνοπτικούς) Ευαγγελιστές Ματθαίο, Μάρκο και Λουκά (Ματθ. 17,1-9· Μάρκ. 9,2-10· Λουκ. 9,28-36), ενώ ο Απόστολος Πέτρος, αυτόπτης μάρτυρας του γεγονότος, θα γράψει αργότερα ότι οι Απόστολοι έγιναν «ἐπόπται τῆς ἐκείνου μεγαλειότητος» (Β΄ Πέτρ. 1,16), βεβαιώνοντας ότι η πίστη της Εκκλησίας δεν στηρίζεται σε ανθρώπινες θεωρίες, αλλά στη ζωντανή εμπειρία της θείας αποκαλύψεως.
Λίγο πριν από την τελευταία πορεία προς τα Ιεροσόλυμα, ο Κύριος παραλαμβάνει τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη και ανεβαίνει μαζί τους σε υψηλό όρος «κατ᾽ ἰδίαν». Κατά τη διάρκεια της προσευχής Του, «μετεμορφώθη ἔμπροσθεν αὐτῶν» και το πρόσωπό Του έλαμψε «ὡς ὁ ἥλιος», ενώ τα ιμάτιά Του έγιναν «λευκὰ ὡς τὸ φῶς» (Ματθ. 17,2).
❚ «Καὶ μετεμορφώθη ἔμπροσθεν αὐτῶν· καὶ ἔλαμψε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὡς ὁ ἥλιος.»
(Ματθ. 17,2)
Η Μεταμόρφωση δεν σημαίνει ότι ο Χριστός άλλαξε ή απέκτησε κάτι που προηγουμένως δεν είχε. Η Εκκλησία ομολογεί ότι ο Ιησούς Χριστός είναι ο προαιώνιος Υιός και Λόγος του Θεού, «ὁμοούσιος τῷ Πατρί» κατά τη θεότητα και «ὁμοούσιος ἡμῖν» κατά την ανθρωπότητα. Η δόξα που αποκαλύπτεται στο Θαβώρ δεν είναι μία νέα ιδιότητα, αλλά η αιώνια δόξα του Θεού Λόγου, η οποία καλύπτεται από το πέπλο της ανθρώπινης φύσεως και φανερώνεται στους μαθητές, όσο εκείνοι μπορούν να την αντέξουν.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός συνοψίζει αυτή την αλήθεια με μία φράση που αποτελεί θεμέλιο της ορθόδοξης χριστολογίας:
«Οὐχ ὃ οὐκ ἦν προσλαβόμενος, ἀλλ᾽ ὃ ἦν τοῖς μαθηταῖς ἐκφανθεὶς.»
(Λόγος εἰς τὴν θείαν Μεταμόρφωσιν, PG 96, 564)
Η ίδια θεολογία αποτυπώνεται και στο Απολυτίκιο της εορτής:
«Μετεμορφώθης ἐν τῷ ὄρει, Χριστὲ ὁ Θεός, δείξας τοῖς μαθηταῖς σου τὴν δόξαν σου, καθὼς ἠδύναντο…»
Η φράση «καθὼς ἠδύναντο» είναι ιδιαίτερα σημαντική. Οι μαθητές δεν είδαν ολόκληρη τη δόξα του Θεού, διότι ο πεπερασμένος άνθρωπος δεν μπορεί να περιλάβει το άπειρο μυστήριο της θεότητος. Είδαν όμως όσο μπορούσαν να δεχθούν, ανάλογα με την πνευματική τους κατάσταση και τη χάρη που τους δόθηκε. Η γνώση του Θεού δεν είναι αποτέλεσμα διανοητικής αναζητήσεως, αλλά δωρεά του Αγίου Πνεύματος προς εκείνον που καθαρίζει την καρδιά του.
Η Μεταμόρφωση πραγματοποιείται λίγο πριν από το εκούσιο Πάθος. Ο Χριστός είχε ήδη αναγγείλει στους μαθητές Του ότι πρόκειται να οδηγηθεί στα Ιεροσόλυμα, να σταυρωθεί και να αναστηθεί την τρίτη ημέρα (Ματθ. 16,21). Οι μαθητές αδυνατούσαν να κατανοήσουν πώς ο Μεσσίας θα μπορούσε να πεθάνει. Γι’ αυτό ο Κύριος τους αποκαλύπτει πρώτα τη θεία Του δόξα, ώστε όταν Τον δουν επάνω στον Σταυρό να γνωρίζουν ότι το Πάθος Του είναι εκούσιο και σωτήριο.
Το Κοντάκιο της εορτής εκφράζει με μοναδικό τρόπο αυτή την αλήθεια:
❚ «Ἐπὶ τοῦ ὄρους μετεμορφώθης… ἵνα ὅταν σε ἴδωσι σταυρούμενον, τὸ μὲν πάθος νοήσωσιν ἑκούσιον.»
Στο Θαβώρ εμφανίζονται ακόμη ο Μωυσής και ο Προφήτης Ηλίας, οι δύο μεγάλες μορφές της Παλαιάς Διαθήκης. Ο Μωυσής εκπροσωπεί τον Νόμο και ο Ηλίας τους Προφήτες, φανερώνοντας ότι ολόκληρη η Παλαιά Διαθήκη οδηγεί στον Χριστό και βρίσκει σε Αυτόν την εκπλήρωσή της. Οι Πατέρες της Εκκλησίας προσθέτουν και μία βαθύτερη διάσταση: ο Μωυσής, που είχε ήδη κοιμηθεί, και ο Ηλίας, που αναλήφθηκε ζωντανός στους ουρανούς, φανερώνουν ότι ο Χριστός είναι Κύριος τόσο των ζώντων όσο και των κεκοιμημένων (πρβλ. Ρωμ. 14,9).
Η φωτεινή νεφέλη που επισκιάζει το όρος αποτελεί το βιβλικό σημείο της θείας παρουσίας. Είναι η ίδια νεφέλη που σκέπαζε τη Σκηνή του Μαρτυρίου στην έρημο (Ἔξ. 40,34-35) και γέμισε τον Ναό του Σολομώντος (Γ΄ Βασ. 8,10-11). Από τη νεφέλη ακούγεται η φωνή του Πατέρα:
❚ «Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ εὐδόκησα· αὐτοῦ ἀκούετε.»
(Ματθ. 17,5)
Έτσι, η Μεταμόρφωση αποτελεί μία ακόμη φανέρωση του μυστηρίου της Αγίας Τριάδος. Ο Πατήρ μαρτυρεί τον Υιό, ο Υιός αποκαλύπτει τη δόξα Του και το Άγιο Πνεύμα φανερώνεται διά της φωτεινής νεφέλης.
Η κορυφαία όμως θεολογική διάσταση της εορτής βρίσκεται στο άκτιστο φως του Θαβώρ. Η ορθόδοξη παράδοση δεν το θεωρεί ένα φυσικό ή κτιστό φως, αλλά την άκτιστη ενέργεια του Θεού. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς διδάσκει ότι οι Απόστολοι δεν είδαν τη θεία ουσία, η οποία παραμένει απρόσιτη, αλλά τη δόξα και τη χάρη του Θεού, που γίνονται πραγματικά μεθεκτές στους αγίους. Το ίδιο φως που έλαμψε στο Θαβώρ είναι εκείνο που καλούνται να γευθούν όλοι οι πιστοί μέσα στη ζωή της Εκκλησίας.
Η Μεταμόρφωση δεν αφορά μόνο τον Χριστό· αφορά και τον άνθρωπο. Ο σκοπός της χριστιανικής ζωής δεν είναι απλώς η ηθική βελτίωση, αλλά η θέωση, δηλαδή η κοινωνία με τον Θεό διά των ακτίστων ενεργειών Του. Ο Απόστολος Πέτρος, ο οποίος είδε το φως του Θαβώρ, γράφει ότι οι πιστοί καλούνται να γίνουν «θείας κοινωνοὶ φύσεως» (Β΄ Πέτρ. 1,4). Αυτή είναι η κλήση κάθε βαπτισμένου ανθρώπου: να καθαρθεί από τα πάθη, να φωτισθεί από τη χάρη του Αγίου Πνεύματος και να γίνει μέτοχος της ζωής του Θεού.
Η Μεταμόρφωση του Κυρίου δεν είναι μόνο ένα ιστορικό γεγονός ούτε μόνο μία μεγάλη εορτή της Εκκλησίας. Είναι μία διαρκής πρόσκληση προς κάθε άνθρωπο να ανέβει το προσωπικό του Θαβώρ, να συναντήσει το Χριστό μέσα στην προσευχή και στα ιερά Μυστήρια και να αφήσει τη χάρη Του, να μεταμορφώσει ολόκληρη την ύπαρξή του. Γιατί ο τελικός προορισμός του ανθρώπου δεν είναι η φθορά, αλλά η αιώνια κοινωνία με τον Θεό, μέσα στο ανέσπερο φως της Βασιλείας Του.
Βιβλιογραφία
- Ἡ Ἁγία Γραφή, Ματθ. 17,1-9· Μάρκ. 9,2-10· Λουκ. 9,28-36· Β΄ Πέτρ. 1,4, 16-18.
- Μηναῖον Αὐγούστου, 6 Αυγούστου, Ἀκολουθία τῆς Μεταμορφώσεως.
- Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός, Λόγος εἰς τὴν θείαν Μεταμόρφωσιν, PG 96, 545–576.
- Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, Ὁμιλία ΝΣΤ΄ εἰς τὸ Κατὰ Ματθαῖον, PG 58, 549–558.
- Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς, Ὁμιλία ΛΔ΄ εἰς τὴν θείαν καὶ σωτήριον Μεταμόρφωσιν, PG 151, 425–448.
- Παναγιώτης Ν. Τρεμπέλας, Ὑπόμνημα εἰς τὸ Κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγέλιον.
