Κυριακή ΙΓ΄ Ματθαίου

Ο αμπελώνας του Θεού και η ευθύνη της καρποφορίας

Στη σημερινή ευαγγελική περικοπή ο Χριστός διηγείται την παραβολή των κακών γεωργών, την οποία συναντούμε επίσης στο κατά Μάρκον και στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο. Βρισκόμαστε στις τελευταίες ημέρες πριν από το Πάθος. Ο Κύριος έχει εισέλθει στα Ιεροσόλυμα και διδάσκει στον Ναό, ενώ οι αρχιερείς και οι πρεσβύτεροι Τον ρωτούν με ποια εξουσία ενεργεί. Απαντώντας στην αμφισβήτησή τους, ο Χριστός διηγείται πρώτα την παραβολή των δύο υιών και αμέσως μετά την παραβολή των κακών γεωργών.

Τα γεγονότα της παραβολής

Ένας οικοδεσπότης φύτεψε έναν αμπελώνα. Τον περιέφραξε, άνοιξε μέσα του πατητήρι, έχτισε πύργο και, αφού τον εξόπλισε με όλα τα αναγκαία, τον παρέδωσε σε γεωργούς για να τον καλλιεργούν. Κατόπιν αναχώρησε σε άλλη χώρα.

«Ἄνθρωπός τις ἦν οἰκοδεσπότης, ὅστις ἐφύτευσεν ἀμπελῶνα καὶ φραγμὸν αὐτῷ περιέθηκε.»
(Ματθ. 21,33)

Όταν έφθασε ο καιρός της συγκομιδής, ο οικοδεσπότης έστειλε τους δούλους του για να παραλάβουν το μερίδιο των καρπών που του ανήκε. Οι γεωργοί, όμως, συνέλαβαν τους απεσταλμένους του· άλλον έδειραν, άλλον λιθοβόλησαν και άλλον θανάτωσαν.

Ο οικοδεσπότης δεν αντέδρασε αμέσως με οργή. Έδειξε υπομονή και έστειλε περισσότερους δούλους, αλλά οι γεωργοί συμπεριφέρθηκαν και σε εκείνους με τον ίδιο βίαιο τρόπο. Τελικά, αποφάσισε να στείλει τον ίδιο τον υιό του, πιστεύοντας ότι τουλάχιστον εκείνον θα τον σεβαστούν.

«Ὕστερον δὲ ἀπέστειλε πρὸς αὐτοὺς τὸν υἱὸν αὐτοῦ λέγων· ἐντραπήσονται τὸν υἱόν μου.»
(Ματθ. 21,37)

Όταν όμως οι γεωργοί είδαν τον υιό, δεν σεβάστηκαν ούτε την ιδιότητά του ούτε την αγάπη του πατέρα του. Σκέφθηκαν ότι, εάν τον σκότωναν, θα μπορούσαν να αρπάξουν οριστικά την κληρονομιά. Τον έβγαλαν έξω από τον αμπελώνα και τον θανάτωσαν.

«Οὗτός ἐστιν ὁ κληρονόμος· δεῦτε ἀποκτείνωμεν αὐτὸν καὶ κατάσχωμεν τὴν κληρονομίαν αὐτοῦ.»
(Ματθ. 21,38)

Τότε ο Χριστός ρώτησε τους αρχιερείς και τους πρεσβυτέρους τι θα έπρεπε να κάνει ο κύριος του αμπελώνα στους γεωργούς εκείνους. Αυτοί απάντησαν ότι πρέπει να τους τιμωρήσει και να παραδώσει τον αμπελώνα σε άλλους γεωργούς, οι οποίοι θα του αποδίδουν τους καρπούς στον κατάλληλο καιρό.

Χωρίς να το αντιληφθούν, οι ίδιοι εξέδωσαν την κρίση για τη συμπεριφορά τους. Η παραβολή τούς οδήγησε να ομολογήσουν την αλήθεια, πριν ακόμη καταλάβουν ότι ο λόγος του Χριστού αναφερόταν και στους ίδιους.

Ο αμπελώνας ως εικόνα της θείας φροντίδας

Η εικόνα του αμπελώνα ήταν ιδιαίτερα γνώριμη στους ακροατές του Κυρίου. Ήδη ο προφήτης Ησαΐας είχε παρομοιάσει τον λαό του Θεού με αμπελώνα, τον οποίο ο Κύριος φύτεψε και φρόντισε με πολλή επιμέλεια.

«Ἀμπελὼν Κυρίου Σαβαὼθ οἶκος τοῦ Ἰσραήλ ἐστι.»
(Ησ. 5,7)

Ο οικοδεσπότης της παραβολής είναι ο Θεός και ο αμπελώνας είναι πρωτίστως ο λαός του Ισραήλ, στον οποίο εμπιστεύθηκε τον Νόμο, τη θεία λατρεία, τις επαγγελίες και την προφητική παράδοση. Ο φράκτης φανερώνει την προστατευτική πρόνοια και τον Νόμο του Θεού, ενώ το πατητήρι και ο πύργος παραπέμπουν στη λατρευτική και πνευματική ζωή του λαού.

Ο Θεός είχε προετοιμάσει τα πάντα. Δεν παρέδωσε στους γεωργούς έναν εγκαταλελειμμένο και άγονο τόπο, αλλά έναν οργανωμένο και προστατευμένο αμπελώνα. Από εκείνους ζητούσε μόνο να καλλιεργήσουν με πίστη όσα τους είχε εμπιστευθεί και να Του προσφέρουν τους ανάλογους καρπούς.

Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος παρατηρεί χαρακτηριστικά:

«Τίποτε δεν παραλείφθηκε, αλλά τα πάντα έγιναν στην εντέλεια.»
(Αγίου Ιωάννου Χρυσοστόμου, Εἰς τὸ κατὰ Ματθαῖον, Ὁμιλία ΞΗ΄)

Πριν ζητήσει καρπό, ο Θεός προσφέρει τα πάντα. Χαρίζει τη ζωή, την ελευθερία, τα χαρίσματα, τον λόγο Του και τη δυνατότητα της μετανοίας. Επομένως, η απαίτηση της καρποφορίας δεν προέρχεται από έναν σκληρό κύριο, αλλά από τον Πατέρα που πρώτος αγάπησε, φρόντισε και εμπιστεύθηκε τον άνθρωπο.

Η «αποδημία» και η ελευθερία του ανθρώπου

Ο οικοδεσπότης, αφού παρέδωσε τον αμπελώνα στους γεωργούς, «ἀπεδήμησεν». Η αποδημία δεν σημαίνει ότι ο Θεός εγκαταλείπει τον κόσμο ή απουσιάζει από τη δημιουργία Του. Φανερώνει τη μακροθυμία Του και τον σεβασμό προς την ελευθερία του ανθρώπου.

Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ερμηνεύει την «αποδημία» ως εικόνα της μεγάλης μακροθυμίας του Θεού: ο Κύριος δεν τιμωρεί αμέσως την ανθρώπινη παράβαση, αλλά αφήνει χρόνο για μετάνοια και επιστροφή.

Ο Θεός δεν καταργεί την ανθρώπινη ελευθερία ούτε επιβάλλει βίαια το θέλημά Του. Αφήνει τον άνθρωπο να δείξει με τις επιλογές του πώς θα διαχειριστεί όσα του δόθηκαν. Η φαινομενική σιωπή Του δεν είναι αδιαφορία και η καθυστέρηση της κρίσεως δεν είναι αδυναμία. Είναι χρόνος μετανοίας και επιστροφής.

Οι κακοί γεωργοί παρερμήνευσαν αυτή τη μακροθυμία. Θεώρησαν ότι, επειδή ο κύριος δεν εμφανιζόταν, μπορούσαν να ιδιοποιηθούν τον αμπελώνα. Λησμόνησαν ότι ήταν διαχειριστές και συμπεριφέρθηκαν σαν απόλυτοι κύριοι.

Αυτή είναι και η βαθύτερη τραγωδία της αμαρτίας: ο άνθρωπος επιθυμεί να κρατήσει τα δώρα του Θεού, απορρίπτοντας όμως τον ίδιο τον Δωρητή. Θέλει τη ζωή χωρίς την πηγή της ζωής, την κληρονομιά χωρίς τον Κληρονόμο και τη δημιουργία χωρίς τον Δημιουργό.

Οι δούλοι του οικοδεσπότη

Οι δούλοι που αποστέλλονται είναι οι προφήτες και όλοι εκείνοι που, σε διαφορετικές εποχές, κάλεσαν τον λαό σε επιστροφή και μετάνοια. Ο Θεός δεν έστειλε μόνο έναν απεσταλμένο. Έστειλε πολλούς, δίνοντας συνεχώς νέες ευκαιρίες.

Ωστόσο, η ιστορία των προφητών υπήρξε συχνά τραγική. Πολλοί διώχθηκαν, κακοποιήθηκαν και θανατώθηκαν, επειδή ο λόγος τους έλεγχε την αδικία, την υποκρισία και την απομάκρυνση από το θέλημα του Θεού. Το ίδιο συνέβη και με τον άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο, ο οποίος παρέμεινε πιστός στην αλήθεια και οδηγήθηκε στον αποκεφαλισμό.

«Καὶ λαβόντες οἱ γεωργοὶ τοὺς δούλους αὐτοῦ, ὃν μὲν ἔδειραν, ὃν δὲ ἀπέκτειναν, ὃν δὲ ἐλιθοβόλησαν.»
(Ματθ. 21,35)

Οι γεωργοί δεν αρκέστηκαν στο να μη δώσουν καρπούς. Επιτέθηκαν σε εκείνους που τους υπενθύμιζαν την ευθύνη τους. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος σημειώνει ότι, ενώ ήταν οφειλέτες και δεν είχαν να αποδώσουν καρπούς, θα έπρεπε να ζητήσουν έλεος. Αντί γι’ αυτό, γέμισαν τα χέρια τους με αίμα και, μολονότι οι ίδιοι ήταν υπόλογοι, θέλησαν να γίνουν τιμωροί.

Η επανειλημμένη αποστολή των δούλων φανερώνει ταυτόχρονα δύο πράγματα: την αυξανόμενη σκληρότητα των γεωργών και την απέραντη φιλανθρωπία του Θεού. Ο Θεός επιμένει να καλεί τον άνθρωπο, ακόμη και όταν εκείνος αρνείται να ακούσει.

Η αποστολή του Υιού

Μετά τους προφήτες ο Θεός αποστέλλει τον ίδιο τον Υιό Του. Δεν πρόκειται για την τελευταία πράξη ενός ελέους που εξαντλήθηκε, διότι η αγάπη του Θεού δεν εξαντλείται ποτέ. Η αποστολή του Υιού αποτελεί την κορύφωση και την πληρέστερη αποκάλυψη αυτής της αγάπης.

«Πολυμερῶς καὶ πολυτρόπως πάλαι ὁ Θεὸς λαλήσας τοῖς πατράσιν ἐν τοῖς προφήταις, ἐπ’ ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν τούτων ἐλάλησεν ἡμῖν ἐν Υἱῷ.»
(Εβρ. 1,1-2)

Ο Υιός και Λόγος του Θεού γίνεται άνθρωπος και εισέρχεται στον αμπελώνα της ανθρώπινης ιστορίας. Δεν έρχεται μόνο για να ζητήσει τους καρπούς, αλλά για να θεραπεύσει την άκαρπη ανθρώπινη φύση και να ενώσει ξανά τον άνθρωπο με τον Θεό.

Οι γεωργοί, όμως, αντί να σεβαστούν τον Υιό, Τον αντιμετωπίζουν ως απειλή. Τον βγάζουν έξω από τον αμπελώνα και Τον θανατώνουν. Με τον τρόπο αυτό η παραβολή προαναγγέλλει το Πάθος του Κυρίου, ο οποίος οδηγήθηκε έξω από τα τείχη της Ιερουσαλήμ και σταυρώθηκε στον Γολγοθά.

«Καὶ λαβόντες αὐτὸν ἐξέβαλον ἔξω τοῦ ἀμπελῶνος καὶ ἀπέκτειναν.»
(Ματθ. 21,39)

Ο Χριστός απορρίφθηκε από τους ανθρώπους, όμως η απόρριψη αυτή δεν ματαίωσε το σχέδιο της σωτηρίας. Ο σταυρικός θάνατος έγινε νίκη κατά του θανάτου και το πανάχραντο αίμα Του έγινε πηγή ζωής για ολόκληρο τον κόσμο.

Ο λίθος που έγινε ακρογωνιαίος

Ο Κύριος ολοκληρώνει την παραβολή παραπέμποντας στον προφητικό λόγο του Ψαλτηρίου:

«Λίθον ὃν ἀπεδοκίμασαν οἱ οἰκοδομοῦντες, οὗτος ἐγενήθη εἰς κεφαλὴν γωνίας.»
(Ψαλμ. 117,22· Ματθ. 21,42)

Ο απορριφθείς λίθος είναι ο Χριστός. Οι οικοδόμοι Τον θεώρησαν ακατάλληλο, Τον περιφρόνησαν και Τον παρέδωσαν στον θάνατο. Με την Ανάστασή Του, όμως, ο Χριστός έγινε ο ακρογωνιαίος λίθος της νέας οικοδομής, δηλαδή της Εκκλησίας.

Ο ακρογωνιαίος λίθος ενώνει τις διαφορετικές πλευρές ενός οικοδομήματος. Κατά τον ίδιο τρόπο, ο Χριστός ενώνει σε ένα σώμα όσους προηγουμένως ήταν χωρισμένοι. Η Εκκλησία συγκροτείται από ανθρώπους κάθε λαού και καταγωγής, που ενώνονται όχι εξαιτίας κάποιας φυλετικής ή κοινωνικής συγγένειας, αλλά διά της κοινής πίστεως και της ζωής τους εν Χριστώ.

«Αὐτός ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν, ὁ ποιήσας τὰ ἀμφότερα ἕν.»
(Εφεσ. 2,14)

Ο αμπελώνας παραδίδεται σε άλλους γεωργούς, οι οποίοι καλούνται να αποδίδουν τους καρπούς του. Αυτό δεν αποτελεί αιτία υπερηφάνειας για τους χριστιανούς, αλλά μεγάλη ευθύνη. Η Εκκλησία δεν έχει λάβει τον αμπελώνα ως ανεξέλεγκτη ιδιοκτησία. Τον έχει λάβει ως ιερή παρακαταθήκη, για να τον καλλιεργεί και να τον προσφέρει καρποφόρο στον Κύριό του.

Η παραβολή απευθύνεται και σ’ εμάς

Θα ήταν εύκολο να διαβάσουμε τη σημερινή παραβολή ως μια καταδίκη ανθρώπων μιας περασμένης εποχής. Ο λόγος του Χριστού, όμως, είναι ζωντανός και απευθύνεται σε κάθε γενιά. Όλοι μας, κληρικοί και λαϊκοί, είμαστε διαχειριστές του αμπελώνα του Θεού.

Η Εκκλησία δεν είναι ανθρώπινη ιδιοκτησία. Ο ναός, η ενορία, η διακονία, τα αξιώματα και τα πνευματικά χαρίσματα ανήκουν στον Χριστό. Όποιος τα χρησιμοποιεί για προσωπική προβολή, εξουσία ή συμφέρον επαναλαμβάνει το σφάλμα των κακών γεωργών: ιδιοποιείται αυτό που του παραδόθηκε για να το υπηρετήσει.

Ο Θεός δεν ζητά απλώς να διατηρήσουμε τον αμπελώνα. Ζητά να τον καταστήσουμε καρποφόρο. Δεν αρκεί μια εξωτερική θρησκευτικότητα ούτε μια τυπική σχέση με την Εκκλησία. Η πίστη πρέπει να μεταμορφώνει τον άνθρωπο και να γίνεται μετάνοια, συγχώρηση, δικαιοσύνη και έμπρακτη αγάπη.

«Ὁ δὲ καρπὸς τοῦ Πνεύματός ἐστιν ἀγάπη, χαρά, εἰρήνη, μακροθυμία, χρηστότης, ἀγαθοσύνη, πίστις, πραότης, ἐγκράτεια.»
(Γαλ. 5,22-23)

Αυτούς τους καρπούς αναζητά ο Θεός στη ζωή μας. Όχι επειδή έχει ανάγκη από κάτι δικό μας, αλλά επειδή η καρποφορία φανερώνει ότι η χάρη Του δεν έμεινε ανενέργητη μέσα στην καρδιά μας.

«Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος»

Στην παραβολή ο Χριστός παρουσιάζει τον λαό του Θεού ως αμπελώνα. Σε άλλο σημείο του Ευαγγελίου προχωρεί ακόμη βαθύτερα και αποκαλύπτει ότι ο ίδιος είναι η αληθινή άμπελος και εμείς τα κλήματά της.

«Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος, ὑμεῖς τὰ κλήματα. Ὁ μένων ἐν ἐμοὶ κἀγὼ ἐν αὐτῷ, οὗτος φέρει καρπὸν πολύν.»
(Ιω. 15,5)

Ο χριστιανός δεν μπορεί να καρποφορήσει αποκομμένος από τον Χριστό. Όπως το κλήμα ξεραίνεται όταν αποχωριστεί από την άμπελο, έτσι και ο άνθρωπος χάνει την πνευματική του ζωή όταν απομακρύνεται από τον Κύριο και το εκκλησιαστικό Του σώμα.

Η ένωση με τον Χριστό δεν είναι μια αόριστη συναισθηματική σχέση. Πραγματοποιείται μέσα από την πίστη, την προσευχή, τη μετάνοια, την τήρηση των εντολών και τη συμμετοχή στα ιερά Μυστήρια. Ιδιαίτερα στη Θεία Ευχαριστία ο άνθρωπος ενώνεται με τον Χριστό και αντλεί από Εκείνον τη δύναμη της αληθινής καρποφορίας.

Η παραβολή των κακών γεωργών μάς καλεί τελικά να αναρωτηθούμε: Τι κάναμε με τον αμπελώνα που μας εμπιστεύθηκε ο Θεός; Πώς αξιοποιήσαμε τον χρόνο, τα χαρίσματα και τις ευκαιρίες που μας έδωσε; Γίναμε πηγή αναπαύσεως για τους συνανθρώπους μας ή χρησιμοποιήσαμε τα δώρα Του αποκλειστικά για τον εαυτό μας;

Ας παραμείνουμε ζωντανά κλήματα της αμπέλου του Χριστού, ενωμένοι με Εκείνον που αποτελεί την πηγή της ζωής μας. Ας καλλιεργήσουμε με ταπείνωση τον αμπελώνα που μας εμπιστεύθηκε και ας προσφέρουμε καρπούς πίστεως, μετανοίας και αγάπης.

Διότι όποιος παραμένει ενωμένος με τον Χριστό δεν μένει άκαρπος. Γίνεται φορέας της χάριτός Του μέσα στον κόσμο και κληρονόμος της ατελεύτητης Βασιλείας Του.

Βιβλιογραφία – Πηγές

1. Ἡ Ἁγία Γραφή, Παλαιά Διαθήκη κατά τους Εβδομήκοντα και Καινή Διαθήκη – Πατριαρχικό Κείμενο.
2. Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, Υπόμνημα στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον, Ομιλία ΞΗ΄, στο: Έργα, ΕΠΕ, τόμ. 11Α, Πατερικαί Εκδόσεις «Γρηγόριος ο Παλαμάς», Θεσσαλονίκη 1990, σ. 366-381.
3. Οσίου Θεοφυλάκτου Αρχιεπισκόπου Αχρίδος, Ερμηνεία εις το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον, κεφ. 21, Patrologia Graeca, τόμ. 123.
4. Παναγιώτου Ν. Τρεμπέλα, Υπόμνημα εις το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον, Εκδόσεις «Ο Σωτήρ», Αθήνα.
5. Παναγιώτου Ν. Τρεμπέλα, Η Καινή Διαθήκη μετά συντόμου ερμηνείας, Εκδόσεις Αδελφότητος Θεολόγων «Ο Σωτήρ», Αθήνα.
6. Θεία Λειτουργία Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, λειτουργικά κείμενα της Ορθοδόξου Εκκλησίας.