Ευαγγελική περικοπή: Λουκ. 6,31–36

«Καὶ καθὼς θέλετε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, καὶ ὑμεῖς ποιεῖτε αὐτοῖς ὁμοίως. Καὶ εἰ ἀγαπᾶτε τοὺς ἀγαπῶντας ὑμᾶς, ποία ὑμῖν χάρις ἐστί; καὶ γὰρ οἱ ἁμαρτωλοὶ τοὺς ἀγαπῶντας αὐτοὺς ἀγαπῶσι. Καὶ γὰρ ἐὰν ἀγαθοποιῆτε τοὺς ἀγαθοποιοῦντας ὑμᾶς, ποία ὑμῖν χάρις ἐστί; καὶ γὰρ οἱ ἁμαρτωλοὶ τὸ αὐτὸ ποιοῦσι. Καὶ ἐὰν δανείζητε παρ’ ὧν ἐλπίζετε ἀπολαβεῖν, ποία ὑμῖν χάρις ἐστί; καὶ γὰρ ἁμαρτωλοὶ ἁμαρτωλοῖς δανείζουσιν, ἵνα ἀπολάβωσι τὰ ἴσα. Πλὴν ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, καὶ ἀγαθοποιεῖτε, καὶ δανείζετε μηδὲν ἀπελπίζοντες, καὶ ἔσται ὁ μισθὸς ὑμῶν πολύς, καὶ ἔσεσθε υἱοὶ Ὑψίστου· ὅτι αὐτὸς χρηστός ἐστιν ἐπὶ τοὺς ἀχαρίστους καὶ πονηρούς. Γίνεσθε οὖν οἰκτίρμονες, καθὼς καὶ ὁ Πατὴρ ὑμῶν οἰκτίρμων ἐστί».
| Λουκ. 6,31–36 |

Απόδοση στη νεοελληνική

Όπως θέλετε να συμπεριφέρονται σε εσάς οι άνθρωποι, έτσι να συμπεριφέρεστε και εσείς σε αυτούς. Αν αγαπάτε μόνο εκείνους που σας αγαπούν, ποια ιδιαίτερη χάρη έχει αυτό; Ακόμη και οι αμαρτωλοί αγαπούν εκείνους που τους αγαπούν. Και αν κάνετε καλό μόνο σε εκείνους που σας ευεργετούν, ποια ιδιαίτερη χάρη έχει αυτό; Το ίδιο κάνουν και οι αμαρτωλοί. Και αν δανείζετε μόνο σε εκείνους από τους οποίους ελπίζετε να πάρετε πίσω όσα δώσατε, ποια χάρη έχει αυτό; Και οι αμαρτωλοί δανείζουν σε αμαρτωλούς για να πάρουν πίσω τα ίσα. Εσείς όμως να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να κάνετε το καλό και να δίνετε χωρίς να περιμένετε να πάρετε κάτι πίσω. Τότε η ανταμοιβή σας θα είναι μεγάλη και θα είστε υιοί του Υψίστου, γιατί Εκείνος είναι αγαθός ακόμη και προς τους αχάριστους και τους πονηρούς. Να γίνεστε λοιπόν οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας είναι οικτίρμων.

Η αυριανή ευαγγελική περικοπή της Β΄ Κυριακής του Λουκά προέρχεται από το έκτο κεφάλαιο του κατά Λουκάν Ευαγγελίου και εντάσσεται στην ευρύτερη διδασκαλία του Κυρίου, την οποία ο Ευαγγελιστής τοποθετεί μετά την κάθοδό Του «ἐπὶ τόπου πεδινοῦ». Στην ενότητα αυτή περιλαμβάνονται οι Μακαρισμοί, η αγάπη προς τους εχθρούς, η αποφυγή της κατακρίσεως και η κλήση του ανθρώπου να οικοδομήσει ολόκληρη τη ζωή του επάνω στον λόγο του Θεού. | Λουκ. 6,17–49 | Παράλληλη διδασκαλία συναντούμε στην Επί του Όρους Ομιλία του κατά Ματθαίον Ευαγγελίου. | Ματθ. 5–7 |

Πρόκειται για μία μικρή σε έκταση περικοπή, η οποία όμως συμπυκνώνει μία από τις βαθύτερες αλήθειες της χριστιανικής ζωής. Ο Χριστός δεν παραδίδει απλώς έναν κώδικα καλής συμπεριφοράς ούτε ζητεί από τον άνθρωπο να γίνει απλώς ευγενέστερος ή δικαιότερος. Τον καλεί να υπερβεί τη φυσική λογική της ανταπόδοσης και να εισέλθει σε έναν διαφορετικό τρόπο υπάρξεως: στον τρόπο της Χάριτος.

Ο λόγος του Κυρίου, «Καθὼς θέλετε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, καὶ ὑμεῖς ποιεῖτε αὐτοῖς ὁμοίως» | Λουκ. 6,31 |, αποτελεί τον γνωστό «χρυσό κανόνα» της ευαγγελικής συμπεριφοράς. Ωστόσο, ο Χριστός δεν περιορίζεται σε μια αρνητική διατύπωση, δηλαδή «μην κάνεις στον άλλον ό,τι δεν θέλεις να σου κάνουν». Η εντολή Του είναι θετική και ενεργητική. Καλεί τον άνθρωπο να κάνει ο ίδιος πρώτος το καλό που θα επιθυμούσε να δεχθεί. Η ευαγγελική αγάπη δεν περιμένει την κίνηση του άλλου· αναλαμβάνει η ίδια την πρωτοβουλία.

Ο Κύριος όμως προχωρεί ακόμη βαθύτερα: «Καὶ εἰ ἀγαπᾶτε τοὺς ἀγαπῶντας ὑμᾶς, ποία ὑμῖν χάρις ἐστί;» | Λουκ. 6,32 | Το να αγαπά κανείς εκείνον που τον αγαπά είναι φυσικό. Το ίδιο και το να ευεργετεί εκείνον που τον ευεργετεί. Σε αυτή τη σχέση όμως παραμένει πάντοτε η δυνατότητα της συναλλαγής: αγαπώ επειδή αγαπιέμαι, προσφέρω επειδή περιμένω να λάβω, δίνω επειδή γνωρίζω ότι κάτι θα επιστρέψει σε μένα.

Η επαναλαμβανόμενη ερώτηση «ποία ὑμῖν χάρις ἐστί;» είναι ιδιαίτερα σημαντική. Ο Χριστός οδηγεί τον άνθρωπο πέρα από το επίπεδο της φυσικής αμοιβαιότητας, στη ζωή της Χάριτος. Η χριστιανική αγάπη αρχίζει να αποκαλύπτει το αληθινό της βάθος ακριβώς εκεί όπου σταματά ο υπολογισμός της ανταπόδοσης.

Και τότε έρχεται η κορύφωση: «Πλὴν ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν». | Λουκ. 6,35 |

Ίσως καμία άλλη εντολή να μην φανερώνει τόσο καθαρά τη ριζική καινούργια πραγματικότητα του Ευαγγελίου. Η αγάπη προς εκείνον που μας αγαπά μπορεί να είναι φυσική. Η αγάπη όμως προς εκείνον που μας αδικεί, μας προσβάλλει ή μας πληγώνει υπερβαίνει τη φυσική ανθρώπινη ανταπόκριση και φανερώνει την ενέργεια της Χάριτος μέσα στην καρδιά.

Η αγάπη προς τον εχθρό δεν σημαίνει ότι η αδικία παύει να είναι αδικία. Δεν σημαίνει ότι ο Χριστιανός καλείται να θεωρεί το κακό καλό ούτε να αποδέχεται παθητικά κάθε προσβολή. Η συγχώρηση δεν καταργεί την αλήθεια και η αγάπη δεν ακυρώνει τη δικαιοσύνη.

Σημαίνει όμως κάτι πολύ βαθύτερο: ότι ο άνθρωπος αρνείται να επιτρέψει στο κακό που δέχθηκε να γεννήσει ένα νέο κακό μέσα του. Δεν επιτρέπει στην αδικία του άλλου να μεταμορφώσει τη δική του καρδιά σε τόπο μίσους, οργής και εκδίκησης.

Γι’ αυτό ο Απόστολος Παύλος παραγγέλλει: «Μὴ νικῶ ὑπὸ τοῦ κακοῦ, ἀλλὰ νίκα ἐν τῷ ἀγαθῷ τὸ κακόν». | Ρωμ. 12,21 |

Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, ερμηνεύοντας το νόημα της εντολής της αγάπης προς τους εχθρούς, συνδέει την εκπλήρωσή της με την ελευθερία του ανθρώπου από το μίσος, την οργή και τη μνησικακία και με την πορεία του προς την τελεία αγάπη. | Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, Κεφάλαια περί Αγάπης, Α΄, 61–71 |

Εδώ φανερώνεται και μια πολύ βαθιά διάσταση της χριστιανικής ελευθερίας. Ο άνθρωπος που μισεί παραμένει, κατά έναν παράδοξο τρόπο, δεμένος με εκείνον που τον πλήγωσε. Η πράξη του άλλου εξακολουθεί να κυριαρχεί στη σκέψη, στη μνήμη και στην καρδιά του. Η συγχώρηση δεν αλλάζει το παρελθόν, αλλά απελευθερώνει το μέλλον. Δεν σημαίνει ότι η πληγή δεν υπήρξε· σημαίνει ότι η πληγή δεν επιτρέπεται να γίνει η μόνιμη ταυτότητα της ψυχής.

Ο Χριστός αποκαλύπτει αμέσως και τον βαθύτερο λόγο αυτής της εντολής: «Καὶ ἔσεσθε υἱοὶ Ὑψίστου, ὅτι αὐτὸς χρηστός ἐστιν ἐπὶ τοὺς ἀχαρίστους καὶ πονηρούς». | Λουκ. 6,35 |

Στο σημείο αυτό η ευαγγελική περικοπή παύει να είναι απλώς ένας λόγος περί ηθικής συμπεριφοράς και γίνεται λόγος για την ίδια τη σχέση του ανθρώπου με τον Θεό. Το μέτρο της χριστιανικής ζωής δεν είναι απλώς ο «καλός άνθρωπος». Το μέτρο είναι ο ίδιος ο Θεός.

Ο άνθρωπος καλείται να αγαπά επειδή ο Θεός αγαπά. Να ελεεί επειδή ο Θεός ελεεί. Να συγχωρεί επειδή ο Θεός συγχωρεί. Η χριστιανική ζωή γίνεται έτσι βαθμιαία είσοδος στον τρόπο της θείας αγάπης.

«Ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστίν». | Α΄ Ιω. 4,8 |

Η αγάπη του Θεού δεν εξαρτάται από την ανθρώπινη αξία ή ανταπόκριση. Ο Θεός δεν αγαπά τον άνθρωπο μόνο όταν εκείνος Τον αγαπά ή όταν είναι δίκαιος. Ο Απόστολος Παύλος γράφει: «Συνίστησι δὲ τὴν ἑαυτοῦ ἀγάπην εἰς ἡμᾶς ὁ Θεός, ὅτι ἔτι ἁμαρτωλῶν ὄντων ἡμῶν Χριστὸς ὑπὲρ ἡμῶν ἀπέθανεν». | Ρωμ. 5,8 |

Η πληρέστερη ερμηνεία της αυριανής περικοπής βρίσκεται επάνω στον Σταυρό. Εκεί ο Χριστός δεν ανταποδίδει το μίσος των ανθρώπων με μίσος. Την ίδια στιγμή κατά την οποία υφίσταται την απόρριψη, την αδικία και τη σταύρωση, προσεύχεται: «Πάτερ, ἄφες αὐτοῖς· οὐ γὰρ οἴδασι τί ποιοῦσι». | Λουκ. 23,34 |

Η αγάπη προς τον εχθρό, επομένως, δεν είναι ένα αφηρημένο ηθικό ιδανικό. Είναι ο ίδιος ο σταυρικός τρόπος του Χριστού. Η εντολή προηγουμένως ακούστηκε από τα χείλη Του· επάνω στον Γολγοθά γίνεται πράξη και αποκαλύπτεται σε όλο της το βάθος.

Η περικοπή συνδέεται έτσι με το ίδιο το μυστήριο της δημιουργίας του ανθρώπου. Στη Γένεση διαβάζουμε ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε «κατ’ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ’ ὁμοίωσιν». | Γεν. 1,26 | Το «κατ’ εικόνα» δηλώνει το θεόσδοτο μεγαλείο της ανθρώπινης υπάρξεως, ενώ το «καθ’ ομοίωσιν» φανερώνει την κλήση και τον προορισμό της: να πορευθεί ελεύθερα προς την κοινωνία και την ομοίωση με τον Θεό.

Γι’ αυτό ο Χριστός δεν ολοκληρώνει τη διδασκαλία Του λέγοντας απλώς «να κάνετε πράξεις ελέους». Λέγει: «Γίνεσθε οὖν οἰκτίρμονες, καθὼς καὶ ὁ Πατὴρ ὑμῶν οἰκτίρμων ἐστί». | Λουκ. 6,36 |

Η λέξη «γίνεσθε» είναι καθοριστική. Δεν αφορά μόνο τις εξωτερικές πράξεις του ανθρώπου, αλλά τη μεταμόρφωση ολόκληρης της υπάρξεώς του. Άλλο είναι να κάνει κανείς περιστασιακά μία πράξη ελέους και άλλο να γίνει ο ίδιος ελεήμων. Στην πρώτη περίπτωση το έλεος είναι μία πράξη· στη δεύτερη γίνεται τρόπος ζωής και κατάσταση της καρδιάς.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται η σχέση της ευαγγελικής περικοπής με την ορθόδοξη διδασκαλία περί θεώσεως. Ο άνθρωπος δεν καλείται απλώς να βελτιώσει ηθικά τον χαρακτήρα του. Καλείται διά της Χάριτος να γίνει κοινωνός της θείας ζωής. Ο Απόστολος Πέτρος μιλά για την κλήση του ανθρώπου να γίνει «θείας κοινωνὸς φύσεως». | Β΄ Πέτρ. 1,4 | Η θέωση δεν σημαίνει κατάργηση της διακρίσεως μεταξύ Θεού και ανθρώπου, αλλά πραγματική κοινωνία του ανθρώπου με τον Θεό διά της Χάριτος.

Έτσι η αγάπη, η συγχώρηση και το έλεος δεν αποτελούν απλώς ηθικές αρετές. Γίνονται οδοί κοινωνίας με τον Θεό.

Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής συνδέει την τελεία αγάπη με την υπέρβαση των διακρίσεων που δημιουργούν τα πάθη. Ο άνθρωπος της αγάπης δεν παύει να διακρίνει το καλό από το κακό, αλλά δεν επιτρέπει στην κακία του άλλου να καταστρέψει τη δική του αγαπητική στάση απέναντι στο ανθρώπινο πρόσωπο. | Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, Κεφάλαια περί Αγάπης, Α΄, 70–71 |

Στην ίδια πνευματική γραμμή, ο άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης έδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα στην αγάπη προς τους εχθρούς. Για εκείνον η αγάπη αυτή δεν είναι αποτέλεσμα απλής ανθρώπινης αυτοπειθαρχίας, αλλά καρπός της Χάριτος και έργο του Αγίου Πνεύματος. Ο άνθρωπος μπορεί να αγωνίζεται, να συγκρατεί τη μνησικακία και να προσεύχεται για εκείνον που τον αδίκησε, αλλά η βαθιά αγάπη προς τον εχθρό γεννιέται όταν η καρδιά μεταμορφώνεται από τη Χάρη του Θεού. | Άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης, Περί αγάπης προς τους εχθρούς |

Γι’ αυτό και η εντολή αυτή είναι δύσκολη. Η αγάπη προς τον εχθρό είναι σταυρική αγάπη. Η πεπτωκυία ανθρώπινη φύση ζητεί συχνά ανταπόδοση, δικαίωση και εκδίκηση. Η Χάρη καλεί τον άνθρωπο σε υπέρβαση.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος πρέπει από τη μία στιγμή στην άλλη να αισθανθεί συναισθηματική αγάπη προς εκείνον που τον πλήγωσε. Η πνευματική ζωή είναι πορεία. Μπορεί να αρχίσει από κάτι μικρότερο αλλά ουσιαστικό: από την άρνηση του μίσους, από τη διακοπή της εκδικητικής σκέψεως, από την προσευχή για τον άλλον και από την παράδοση της πληγής στον Θεό.

Ακόμη και η προσευχή «Κύριε, δεν μπορώ ακόμη να τον αγαπήσω· βοήθησέ με να μην τον μισώ» μπορεί να αποτελέσει την αρχή μιας βαθιάς εσωτερικής θεραπείας.

Διότι «τὰ ἀδύνατα παρὰ ἀνθρώποις δυνατὰ παρὰ τῷ Θεῷ ἐστιν». | Λουκ. 18,27 |

Η Εκκλησία δεν ζητεί από τον πιστό να πραγματοποιήσει μόνος του μια υπεράνθρωπη ηθική επίδοση. Του προσφέρει τον χώρο μέσα στον οποίο ενεργεί η Χάρη. Η προσευχή, η μετάνοια, η εξομολόγηση, η άσκηση και κυρίως η ευχαριστιακή ζωή θεραπεύουν σταδιακά τη φιλαυτία και ανοίγουν την καρδιά προς τον Θεό και προς τον άνθρωπο.

Δεν είναι τυχαίο ότι στη Θεία Λειτουργία, πριν από την ομολογία της πίστεως, η Εκκλησία καλεί: «Ἀγαπήσωμεν ἀλλήλους, ἵνα ἐν ὁμονοίᾳ ὁμολογήσωμεν».

Η ορθή πίστη και η αληθινή αγάπη δεν μπορούν να χωριστούν. Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης το διατυπώνει με ιδιαίτερη αυστηρότητα: «Ὁ μὴ ἀγαπῶν τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ ὃν ἑώρακε, τὸν Θεὸν ὃν οὐχ ἑώρακε πῶς δύναται ἀγαπᾶν;» | Α΄ Ιω. 4,20 |

Το Ευαγγέλιο της Β΄ Κυριακής του Λουκά μάς οδηγεί, επομένως, από έναν απλό κανόνα ανθρώπινης συμπεριφοράς σε μια ολόκληρη θεολογία της ανθρώπινης υπάρξεως. Από το «να φέρομαι στον άλλον όπως θα ήθελα να μου φέρεται» φθάνουμε στο «να γίνω οικτίρμων όπως ο Πατέρας είναι οικτίρμων».

Από την ανταπόδοση περνούμε στη Χάρη. Από τη μνησικακία στη συγχώρηση. Από τη φιλαυτία στην αγάπη. Από το «κατ’ εικόνα» προς το «καθ’ ομοίωσιν».

Αυτό είναι και το βαθύτερο μήνυμα της περικοπής: ο Χριστιανός δεν καλείται απλώς να κάνει ορισμένες καλές πράξεις. Καλείται να μεταμορφωθεί.

Να μάθει να αγαπά χωρίς η αγάπη του να εξαρτάται πάντοτε από το αν αγαπιέται. Να συγχωρεί χωρίς να αρνείται την αλήθεια. Να κάνει το καλό χωρίς να το μετατρέπει σε συναλλαγή. Να βλέπει, ακόμη και πίσω από την πτώση και την αδικία του άλλου, ένα ανθρώπινο πρόσωπο που δημιουργήθηκε κατ’ εικόνα Θεού.

Και τότε ο τελευταίος λόγος του αυριανού Ευαγγελίου γίνεται όχι μόνο εντολή, αλλά αποκάλυψη του ίδιου του προορισμού του ανθρώπου:

«Γίνεσθε οὖν οἰκτίρμονες, καθὼς καὶ ὁ Πατὴρ ὑμῶν οἰκτίρμων ἐστί».
| Λουκ. 6,36 |

Βιβλιογραφία – Παραπομπές

Αγία Γραφή
Η Αγία Γραφή: Παλαιά και Καινή Διαθήκη.
| Γεν. 1,26–27 | Ματθ. 5,43–48 | Λουκ. 6,17–49 | Λουκ. 18,27 | Λουκ. 23,34 | Ρωμ. 5,8 | Ρωμ. 12,17–21 | Α΄ Ιω. 4,8·20 | Β΄ Πέτρ. 1,4 |

Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Υπόμνημα εις τον Άγιον Ματθαίον τον Ευαγγελιστήν, Ομιλία ΙΗ΄, ερμηνεία στο Ματθ. 5,43–48, περί αγάπης προς τους εχθρούς. | PG 57 |

Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, Κεφάλαια περί Αγάπης, ιδίως Α΄, 13–17, 61–71· Β΄, 49. | Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών |

Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, Ασκητικοί Λόγοι, περί ελεήμονος καρδίας, ανεξικακίας και αγάπης προς κάθε άνθρωπο.

Άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης, διδασκαλίες περί αγάπης προς τους εχθρούς, στο έργο του Αρχιμανδρίτου Σωφρονίου Σαχάρωφ, Ο Άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης.

Θεία Λειτουργία Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, «Ἀγαπήσωμεν ἀλλήλους, ἵνα ἐν ὁμονοίᾳ ὁμολογήσωμεν».